saí a caminhar

 

 

PSV jan 2026

 

 

 

Saí a caminhar entre as árvores. Elas estavam cheias de cor e brilho, por causa da chuva da noite. Lavadas e felizes, moviam as folhas numa dança alegre, ao som do vento. O sol tímido as saudava, como eu. Algumas firmavam seus troncos fortes na terra úmida. (Sempre fico a imaginar até onde chegam as raízes de uma árvore.)

Parei diante de uma figueira velha, e disse:

- É pena que não possas caminhar...

Ela sorriu e respondeu, em silêncio:

- É pena que não tenhas raízes...

 

Mi iris promeni inter la arboj. Ili estis plenaj de koloro kaj helo, pro la nokta pluvo. Lavitaj kaj feliĉaj, ili movis siajn foliojn en gaja dancado, sub la sono de vento. La timema suno ilin salutis, kiel mi. Kelkaj el ili firmigis siajn fortajn trunkojn  en la malsekan grundon. (Mi ĉiam imagas, kien atingas la radikoj de arbo.)

Mi haltis antaŭ maljuna figarbo, kaj diris:

- Bedaŭrinde, ke vi ne povas piediri...

Ĝi ridetis, silente:

- Bedaŭrinde, ke vi ne havas radikojn...

 

PSV jan 2026

É preciso cuidar dos músculos.

Já não se trata de beleza física, de exibição de força. Não se trata de tentar imitar Schwarzenegger. Novos estudos têm mostrado que músculos não servem apenas para o movimento, a produção de calor e o equilíbrio. Sabe-se agora que são fonte constante de uma série de substâncias – chamadas “miocinas” – que influem na função de outros órgãos: fígado, pâncreas, sistema metabólico em geral e sistema imune. Ajudam a combater inflamações crônicas e são importantes para a função cerebral.

E mais: quem pratica exercícios musculares regularmente sofre menos quedas. Principalmente para os idosos, é uma proteção valiosa.

Não é preciso exagerar. Bastam movimentos moderados, de maneira correta, algumas vezes por semana. Com cuidado para evitar lesões.

É simples, barato, agradável, melhora o humor e a convivência.

Não custa tentar.

 

 

Necesas zorgi pri la muskoloj.

Ne temas pri korpa beleco, pri elmontrado de forto. Ne temas pri penado imiti  Schwarzenegger. Novaj esploroj montras, ke muskoloj ne taŭgas nur por moviĝado, produktado de varmo kaj ekvilibro. Oni nun scias, ke ili estas konstanta fonto de amaso da substancoj - la tiel nomataj “miocinoj” -, kiuj influas la funkciadon de aliaj organoj: hepato, pankreato, metabola sistemo ĝenerale kaj imunologia sistemo. Ili helpas kontraŭi kronikajn inflamojn kaj estas gravaj por la cerba funkcio.

Kaj plie: ki regule praktikas muskolajn ekzercojn suferas malpli da faloj. Precipe por maljunuloj, ĉi tio estas valora  protekto. 

Ne estas necese troigi. Sufiĉas moderaj korpomovoj, en ĝusta maniero, kelkajn fojojn en ĉiu semajno. Kaj atentu por eviti lezojn.

Ĝi estas simpla, malmultekosta, agrabla, ĝi plibonigas la humoron kaj la kunvivadon. 

Indas provi.

é doença?

 

 

PSV jan 2026

 

 

 

Os meios de comunicação, no Brasil,  estão cheios de alusões à nossa “democracia”, ao “estado de direito” vigente no país, aos “direitos humanos” e “de cidadania”, por aqui.

Mas...

O último mapa que levantou a situação social no Rio de Janeiro, deu conta de que quase 4 milhões de pessoas na cidade vivem “sob controle” ou “sob influência” do crime organizado. Repetindo: 4 milhões!

O Rio, uma das principais cidades do Brasil, tem quase 7 milhões de habitantes.

Não ouvi muitos comentários a respeito destes números quase inacreditáveis.

Nosso país está doente?

 

 

Ĉu malsano?

 

La amaskomunikiloj en Brazilo estas plenaj de aludoj al nia “demokratio”, al la “jura stato” en nia lando, al la “homaj rajtoj” kaj al la “rajtoj de civitaneco”, ĉi tie. 

Tamen...

La lasta mapo, kiu mezuris la socian situacion en Rio-de-Ĵanejro, informis, ke preskaŭ 4 milionoj da homoj en tiu urbo vivas “sub regado” aŭ “sub influo” de la organizita krimo.  Mi ripetas: 4 milionoj!

Rio estas unu el la ĉefaj urboj en Brazilo kaj havas preskaŭ 7 milionojn da enloĝantoj.

Mi ne aŭdis multajn komentojn pri tiuj ciferoj preskaŭ nekredeblaj.

Ĉu nia lando estas malsana?

saiu a caminhar

 

 

PSV dez 2025

 

saiu a caminhar

na primeira esquina

topou com o silêncio

caminharam juntos alguns passos

um cão ladrou

um carro passou

soprou vento nas folhas de uma árvore

ruídos do mundo

despediram-se sem solenidade

o resto do dia foi de palavras palavras palavras

à noite ele olhou para o céu

as estrelas permaneciam quietas no escuro

 

li iris promeni

ĉe la unua stratangulo

li renkontis silenton

ili kune iris kelkajn paŝojn

hundo bojis

aŭto pasis

blovis vento inter la folioj de arbo

bruoj de la mondo

ili adiaŭis sen soleno

la cetero de la tago estis vortoj vortoj vortoj

vespere li rigardis la ĉielon

steloj plu estis kvietaj en la mallumo

teatro em lorena

 

 

Teatro em Lorena

 

Nossa Lorena, que não chega a 90 mil habitantes, possui três bons teatros em funcionamento: um nas dependências da UNISAL, outro na FATEA, o terceiro no charmoso “Teatrim”, verdadeiro centro cultural e escola de teatro. É o caso de se festejar! E sobretudo de prestigiar! Não é comum, num país em que a cultura não encontra espaço fácil.

Teatro é arte milenar, cuja origem se perde na antiguidade dos mitos e das religiões. A palavra “teatro”, de origem grega, significa “olhar atentamente”, “olhar refletindo”, “olhar meditando”. De fato, a peça teatral mobiliza nosso espírito até camadas inconscientes, e não permite indiferença. O palco é a vida, a cena nos revela, nos desacomoda, nos obriga a pensar.

Recentemente, fui ver “Capitu”, no Teatrim. Aplaudi de pé e levei a voz do ator comigo, pelas ruas da cidade, por vários dias.

Obrigado, Caio de Andrade e equipe, por nos proporcionar o Teatrim!

 

Teatro en Lorena

 

Nia urbo Lorena, kies loĝantaro ne atingas 90 mil homojn, havas tri bonajn funkciantajn teatrojn: unu en la instalaĵoj de UNISAL, alia en FATEA(*), la tria en la ĉarma “Teatrim”, vera kulturcentro kaj teatrolernejo. Indas festi! Kaj precipe apogi!. Tio ne estas ofta afero, en lando, kie la kulturo ne facile trovas lokon.

Teatro estas jarmila arto, kies deveno perdiĝis en la antikaj mitoj kaj religioj. La vorto “teatro”, grekdevena, signifas “atente rigardi”, “rigardi pripenseme”, “medite rigardi”. Efektive, la teatraĵo mobilizas nian spiriton ĝis nekonsciaj tavoloj, kaj ne permesas indiferentecon. La podio estas la vivo, la sceno nin elmontras, nin malakomodas, devigas nin pensi. 

Antaŭ nelonge, mi spektis “Capitu”, en Teatrim. Mi stare aplaŭdegis, kaj mi portis kun mi la voĉon de la aktoro, tra la stratoj de la urbo, dum pluraj tagoj. 

Dankon, Caio de Andrade kaj laborgrupo, ke vi proponas al ni Teatrim!

 

(*) UNISAL kaj  FATEA estas universitataj institucioj

en la urbo Lorena, en la brazila ŝtato Sanpaŭlo.

 

o último azul

Vale a pena assistir a “O Último Azul”, de Gabriel Mascaro. O filme é mais um bom lançamento do cinema brasileiro.  Trata do que move os seres humanos: o  desejo. Sensato ou disparatado, não se vive sem ele. Pode conduzir a uma vida plena e satisfatória, ou ao abismo da insensatez. O desejo é nossa combustão.

Todo mundo concorda que cada pessoa tem o direito de seguir seu próprio caminho. Chama-se “livre arbítrio” – embora haja que conteste a “liberdade” dessa escolha, já que as pressões do inconsciente são poderosas. No entanto, em relação aos idosos, a sociedade com frequência impõe severos limites ao desejo. Ao velho se quer proibir tudo, como se ele tivesse voltado a ser criança: o velho perde o direito ao desejo.

Em “O Último Azul”, Teresa (a maravilhosa atriz Denise Weinberg), de 77 anos, decide manter seus desejos, contra tudo e contra todos. Inicialmente, ela quer simplesmente voar; depois, apenas viver em liberdade, e sem fraldas. Fará escolhas acertadas? Quem tem o direito de julgá-la?  

Tudo acontece num grandioso cenário amazônico, que dá ao conto belíssima atmosfera, onírica e misteriosa. Como são os desejos humanos.

 

LA LASTA BLUO

 

Indas spekti “La Lasta Bluo”, de Gabriel Mascaro. Ĉi tiu filmo estas unu plia bona lanĉo de la brazila kinarto. Ĝi temas pri tio, kio movas la homojn: la deziro. Prudenta aŭ sensenca, oni ne vivas sen ĝi. Ĝi povas konduki al vivo plena kaj kontentiga, aŭ al abismo de frenezo. La deziro estas nia brulaĵo.

Ĉiuj konsentas, ke ĉiu homo rajtas sekvi sian propran vojon. Oni nomas tion “libera elektopovo” — kvankam iuj kontestas la “liberecon” de tia elekto, ĉar la premoj de la nekonscio estas potencaj. Tamen, rilate al maljunuloj, la socio ofte surmetas severajn limojn al  deziro. Al maljunulo oni emas ĉion malpermesi, kvazaŭ li denove refariĝus infano: maljunulo perdas sian rajton al deziro. 

En “La Lasta Bluo”, la 77-jara Teresa (la mirinda aktorino Denise Weinberg) decidas konservi siajn dezirojn, kontraŭ ĉio kaj kontraŭ ĉiuj. Komence, ŝi simple volas flugi; poste, nur vivi libera kaj sen vindaĵoj. Ĉu ŝi faros prudentajn elektojn? Kiu rajtas juĝi ŝin?

Ĉio okazas meze de grandioza amazonia scenejo, kiu donas al la rakonto belegan etoson, sonĝecan kaj misteran. Tiaj estas la homaj deziroj.

na hora do crepúsculo

 

 

PSV out 2025

 

 

 

na hora do crepúsculo

o céu em  verde azulado

ergui os olhos e vi passar

em silêncio solene e concentrada

uma formação de pássaros migratórios

 uma grande cunha perfeita

cortava o ar como lâmina de veludo

 alguns segundos de espantosa beleza

 um só organismo

impulsionado por força misteriosa

elegante poderosa imemorial

aves migratórias guardam seu destino

numa bússola interna

não indagam

não duvidam

vão

 

je la horo de krepusko

la ĉielo verdblua

mi levis la okulojn kaj vidis 

ke pasas en densa solena silento

formacio de migrantaj birdoj

granda perfekta kojno

tranĉis la aeron kiel velura klingo

kelkaj sekundoj da rava beleco

unu sola organismo

puŝata de forto mistera

eleganta potenca praa

migrantaj birdoj tenas sian destinon

en interna kompaso

ili ne demandas

ne dubas

ili iras

voo

 

 

PSV out 2025

 

 

Perguntei ao vento leve:

“A borboleta, a voar,

aonde vai, afinal?”

“Vai por aí, a flanar...”

 

E de novo, perguntei:

“Onde chegar, qual a meta?”

O vento deu um sorriso:

“Faça igual à borboleta...”

 

Mais importante que a meta,

o que torna a vida plena,

e feliz, e verdadeira,

é a caminhada serena...

 

 

flugado

 

Mi demandis de la vento:

“Kien flugas papilio?”

La vento ride respondis:

“Nu, ĝi flugas al nenio...”

 

Kaj denove mi demandis:

“Kien flugi devas mi?”

Kaj la vento, same ride:

“Vi fariĝu papili’ ...”

 

Nek la celoj, nek atingoj,

faras la vivon pli riĉa,

nur la flugado libera

faras la koron feliĉa.

um livro heróico

 

Acabo de ler “Em agosto nos vemos”, o último livro de Gabriel Garcia Márquez. O grande escritor colombiano o terminou (depois de várias versões corrigidas, como era seu costume), quando já sofria os primeiros sintomas de demência. Afinal, renegou-o radicalmente, e pediu à família que o destruísse.

Os filhos desobedeceram e, dez anos depois de seu falecimento, publicaram o livro, considerando-o importante para a história da literatura e não de todo destituído de valor artístico.

Não se trata de uma obra prima. Não tem o brilho de estilo, as surpresas e a radical originalidade dos grandes livros do autor. São seis capítulos que mal chegam a uma centena de páginas. Relata a história de uma mulher madura que, em todo agosto, visita o túmulo da mãe numa ilha do Caribe – e tem ali encontros estranhos. Uma novela quase melancólica. No entanto, escrita com elegância, bom gosto, fluência e não de todo desprovida de interessantes surpresas e uma fina psicologia. Afinal, lê-se com prazer.

Virada a derradeira página, não se pode deixar de refletir sobre o destino daquela personagem solitária. E, principalmente, sobre a solidão de Gabo, a lutar com sua própria mente que começava a claudicar – no esforço de deixar no mundo mais uma obra de sua luminosa arte que marcou o século 20, na América Latina e no mundo.

 

Heroa libro

 

Mi ĵus finis la legadon de “En aŭgusto ni renkontiĝos”, la lasta libro de Gabriel Garcia Márquez. La granda kolombia verkisto ĝin finis (post pluraj reviziitaj versioj, kiel li kutime faris), kiam li jam suferis la unuajn simptomojn de demenco. Fine, li radikale forneis ĝis, kaj petis la familianojn, ke ĝi estu forĵetita.

La filoj malobeis, kaj dek jarojn post lia forpaso, ili publikigis la libron, konsiderante ĝin grava por la historio de literaturo kaj ne tute sen arta valoro.

Não temas pri ĉefverko. Ĝi ne havas la brilon de stilo, la surprizojn kaj la radikalan originalecon de la grandaj verkoj de tiu aŭtoro. Ĝi. konsistas en ses ĉapitroj, kiuj apenaŭ plenigas cent paĝojn. Ĝi enhavas la historion pri maturaĝa virino, kiu en ĉiu monato aŭgusto vizitas la tombon de sia patrino en kariba insulo — kaj tie renkontas strangajn homojn. Preskaŭ melankolia novelo. Tamen, eleganta, bone  verkita, flua kaj ne tute sen interesaj surprizoj kaj subtila psikologio. Fine, oni legas ĝin kun plezuro. 

Turninte la lastan paĝon, oni ne povas eviti pripensadon pri la destino de tiu soleca rolulino. Kaj ĉefe pri la soleco de Gabo, kiu luktis kontraŭ sia propra menso, kiu komencis lami — en la penado lasi en la mondon umu plian verkon de sia luma arto, kiu signis la 20-an jarcenton, en Latinameriko kaj en la mondo. 

pediram-lhe uma história

 

 

PSV out.2025

 

 

Pediram-lhe uma história.

Procurou em papéis velhos,

na penumbra do poente,

na sombra de antigas dúvidas,

nas palmas das mãos das crianças.

Indagou dos ingênuos passarinhos,

das folhas que caem no final do inverno,

do cão que passa todas as tardes pela sua rua,

da moça  que vende empadinhas às quintas-feiras.

Ninguém lhe propôs uma história

que ele pudesse passar adiante.

Faltavam histórias no mundo...

Ou estaria ele a fenecer  por dentro?

 

Iu petis de li rakonton.

Li serĉis en malnovaj paperoj,

en la duonlumo de sunsubiro,

en la ombro la antikvaj duboj,

sur la manplatoj de infanoj.

Li demandis naivajn birdojn,

la foliojn falantajn en la fino de vintro,

la hundon, kiu ĉiutage pasas sur lia strato,

la junulinon, kiu vendas pasteĉojn ĉiuĵaŭde.

Neniu proponis al li historion,

kiun li povus plu rakonti.

Mankis historioj en la mondo...

Aŭ eble li interne de si velkadis?

criança com celular

 

PSV 09/2025

 

Ganhar um celular antes de completar 13 anos de idade pode significar vida mental prejudicada  no início da idade adulta. Esta conclusão simples e direta foi publicada recentemente. O estudo é da Global Mental Health, entidade internacional de prestígio, dedicada à pesquisa sobre saúde mental no mundo. Foram analisados dados de 2 milhões de pessoas de 163 países, entre 18 e 25 anos de idade. Elas responderam a um amplo questionário que pontua o estado de saúde física, mental e social. Os adultos jovens que tinham ganhado celular antes de completar 13 anos de idade tiveram notas mais baixas em relação à saúde mental. Os sintomas mais destacados foram: ideação suicida, agressividade, desligamento da realidade e alucinações. Foram registradas  também baixa auto-estima e baixa auto-confiança.

Não será preciso fazer alguma coisa a respeito?

 

 

INFANOJ KUN TELEFONO

 

Gajni telefonaparaton antaŭ ol kompletigi la aĝon de 13 jaroj povas damaĝi la mensan sanstaton dum la komenco de la plena aĝo. Ĉi tiu konkludo simpla kaj rekta estis publikigita antaŭ ne longa tempo. La studaĵon faris Tutmonda Mensa Sano (Global Mental Health), prestiĝa organizo celanta esploradon pri mensa sano en la mondo. Oni analizis datumojn de 2 milionoj da homoj el 163 landoj, inter la aĝoj de 18 kaj 25 jaroj. Ili respondis al ampleksa demandaro, kiu poentumas la staton de sano fizika, mensa kaj socia. Junaj plenaĝuloj, kiuj gajnis telefonaparaton antaŭ ol kompletigi la aĝon de 13 jaroj ricevis pli malaltajn poentojn rilate al mensa sano. Plej elstaraj simptomoj estis: pensoj pri memmortigo, agresemo, deligiĝo de la realo kaj halucinoj. Oni registris ankaŭ malpli altajn memestimon kaj memfidon. 

Ĉu ne estus necese fari ion koncerne tion?