segunda-feira, 19 de maio de 2025

o corvo insolente


 PSV-05/2025

 No último sábado, nosso pequeno Clube de Leitura da Associação Paulista de Esperanto discutiu “O Corvo”, de Poe. Foram quatro traduções do famoso poema, cada uma com uma proposta diferente de transposição. Uma simples leitura (de preferência em voz alta, para captar a musicalidade das rimas e métricas) permite perceber o desafio que cada tradutor enfrentou.

A simbologia do texto fascina. O Corvo – Destino ou Fatalidade – entra pela janela, e não pela porta, e interrompe a leitura de textos de “Ciência Ancestral”, em que o poeta buscava, em vã procura, consolo pela perda da amada. A ave petulante pousa sobre o busto de Atena – a deusa da Sabedoria e da Razão – em evidente postura de supremacia. E repete, a cada contestação do homem enlutado: “Nunca mais!...”. A ave é negra como a noite, e parece provir das profundezas de Plutão, o deus do submundo. O poema termina e ela permanece ali, sobre Palas Atena, para sempre.

O estadunidense Edgar Allan Poe morreu aos 40 anos de idade, de alcoolismo. Seu poema se transformou num desafio para tradutores, mundo afora. Só para o Português, são mais de cinquenta versões d’ O Corvo.

Mas o verdadeiro desafio ele deixou aos leitores – cada um a refletir sobre o que diria a um corvo insolente que invadisse a sua sala, altas horas, e repetisse, abusado: “Nunca mais!...”

 

La aroganta korvo

 

La   ĵus pasintan sabaton, nia eta Legoklubo de Esperanto-Asocio de San-Paŭlo diskutis pri “La Korvo”, de Poe. Estis kvar tradukoj de la fama poemo, ĉiu kun malsama propono de translingvigo. Per simpla legado (prefere voĉa, por ke oni kaptu la muzikecon de rimoj kaj metrikoj) oni perceptas la defion, kiun ĉiu tradukinto alfrontis.

La simbologio de la teksto estas rava. La Korvo — Destino aŭ Fatalo — envenas tra fenestro kaj ne tra la pordo, kaj interrompas la legadon de tekstoj pri “Antikva Scieno”, en kiuj la poeto vane serĉadis konsolon pro la perdo de amatino. La senhonta birdo eksidas sur la busto de Ateno — diino de Saĝo kaj Racio — laŭ evidenta sinteno de supereco. Kaj ĝi ripetadas, post ĉiu kontesto de la funebranta homo: “Neniam plu!...” La birdo estas nigra kiel nokto, kaj ŝajnas deveni el la profunda regno de Plutono, la dio de la subtera mondo. La poemo finiĝas kaj ĝi tie restadas, sur Palas Ateno, por ĉiam.

La usonano Edgar Allan Poe mortis 40-jaraĝa, de troa drinkado. Lia poemo fariĝis defio por tradukistoj, tra la tuta mondo. Nur en la portugala lingvo, ekzistas pli ol kvindek versioj de La Korvo.

Sed la veran defion li lasis al la leganto — nome pensi pri tio, kion li dirus al korvo aroganta, kiu invadus lian vizitoĉambron kaj senĉese ripetadus: “Neniam plu!...”.

terça-feira, 6 de maio de 2025

os nomes de meu avô

PSV 05/2025
 
 

Meu avô Breno era um homem incomum. Culto, austero e disciplinado, o que o não impedia de cultivar o bom humor e o senso poético da vida. De sua velha estante eu me encantava com volumes esparsos do “Tesouro da Juventude” e velhos exemplares das “Seleções”, a “Reader’s Digest” em Português. Ainda me lembro da seção “Rir é o melhor remédio”.

Meu avô declamava de memória longos trechos d’ Os Lusíadas, e isso me impressionava. Comia pastéis caseiros às segundas feiras e aos domingos acompanhava o almoço com vinho tinto que vinha de São Roque.

Mas, para mim, seu talento mais curioso era o de atribuir nomes. Sua primogênita chamou-se Glaura, suponho que por nostalgia das terras de Minas, onde há uma bonita localidade com esse nome; o segundo filho, meu pai, chamou-se Ofir, nome da lendária terra rica em ouro, citada no Velho Testamento; o terceiro filho, Omair, nome de origem árabe que significa “o que vive para sempre”.

Eu admirava esse requinte para nomes. Quando ganhei um lindo filhote de pastor alemão, uma cadelinha cheia de carisma canino, ele propôs logo: “Há de se chamar Lenda!” . E assim foi, e o nome casava com o bicho, à perfeição.

Tenho saudade de meu avô Breno, e de seu talento para nomes. Bem nomear as coisas do mundo é compreendê-lo melhor.

 

La nomoj de mia avo

 

Mia avo Breno estis neordinara homo. Klera, severmora kaj disciplinema, sed tio ne malhelpis lin kultivi bonhumoron kaj poeziecan sencon de la vivo. El lia malnova libroŝranko mi raviĝadis per disaj volumoj de la kolekto “Trezoro de la Junularo” kaj malnovaj ekzempleroj de la revuo “Seleções”, la portugallingva versio de “Reader’s Digest”. Mi ankoraŭ memoras la rubrikon “Ridi estas la plej bona kuracilo”.

Mia avo parkere deklamadis longajn fragmentojn de “La Luzidoj”, kaj tio impresis min. Ĉiulunde li manĝis hejme faritajn pasteĉojn, kaj dimanĉe li gustumis la tagmanĝon kun vino veninta el la urbo São Roque.

Sed al mi ŝajnis, ke lia plej kurioza talento estas la kapablo elekti nomojn. Lia unuenaskita filino nomiĝis Glaura, mi supozas, ke pro nostalgio pri regiono de brazila ŝtato Minas Gerais, kie troviĝas samnoma bela urbeto; lia dua filo, mia patro, nomiĝis Ofir, nomo de legendeca lando riĉa je oro, menciita en la Malnova Testamento; la tria filo, Omair, arabdevena nomo, kiu signifas “tiu, kiu vivas por ĉiam”.

Mi admiris tiun rafinitecon pri nomoj. Kiam mi gajnis belegan idon de germana ŝafhundo, nome hundineton plenan de hunda karismo, li tuj proponis: “Ĝi nomiĝu Legendo”. Kaj tiel estis, kaj la nomo kongruis kun la besto, perfekte.

Mi sopiras mian avon Breno, kaj lian talenton por nomoj. Trafe nomi la aferojn en la mondo estas kompreni ĝin pli bone.



 

domingo, 27 de abril de 2025

aprender a ler

PSV abr2025
 

Chega um tempo em que a vista declina. Os olhos já não divisam com a nitidez de antes, já não se tem certeza de quem cumprimenta do outro lado da rua, ou da célere ave que corta o céu. O pior é que a leitura vai ficando lenta, as palavras já não escorrem pelas linhas com a agilidade de antes, as letras começam a parecer  pequeninas...

O velho, viciado em livros, ficou aflito. Como viver sem ler?

O temor o conduziu a uma decisão radical. Pelos últimos anos que lhe restavam, precisava selecionar cuidadosamente os livros que colocaria sob o abajur potente e a lupa que o ajudaria a degustar o texto. Não podia perder tempo: ainda não lera clássicos essenciais, filósofos percucientes, poetas inspirados, ensaistas consagrados. A lista era interminável.

No entanto, o velho agora lia com vagar, voltava com calma e relia frases inteiras, cada palavra com seu peso devido, cada página com seu inteiro significado. Agora ouvia o som dos substantivos, via a cor dos adjetivos e sentia o pulsar dos verbos. Sobretudo adivinhava entrelinhas.  Uma revelação. Como se agora estivesse a aprender de fato o que é a leitura.

Ao fim de seus dias, ao declínio de seus olhos de velho.

 

 Lerni legadon

 

Alvenas tempo, kiam la vidado malfortiĝas. La okuloj jam ne perceptas kun la sama antaŭa klareco, oni jam ne estas certa pri tio, kiu salutas el la alia flanko de la strato, aŭ pri la rapida birdo, kiu tranĉas la ĉielon. Plej malbone estas, ke legado fariĝas malrapida, la vortoj jam ne fluas sur la linioj kun la sama, antaŭa lerteco, la literoj komencas aspekti etaj...

La maljunulo, pasia pri libroj, afliktiĝis. Kiel vivi sen legado?

Tiu timo kondukis lin al radikala decido. Dum la lastaj jaroj al li restantaj, li devos zorge selekti la librojn, kiujn li metos sub la potencan lampon kaj sub la lupeon, kiu helpos lin gustumi la tekston. Li ne rajtas perdi tempon: li ankoraŭ ne legis esence gravajn klasikulojn, profundajn filozofojn, inspirplenajn poetojn, prestiĝajn eseistojn. La listo estis senfina.

Tamen, la maljunulo nun legadis malrapide, li trankvile revenadis kaj relegadis tutajn frazojn, ĉiun vorton kun ĝia ĝusta pezo, ĉiun paĝon kun ĝia kompleta signifo. Nun li aŭdadis la sonadon de substantivoj, li vidadis la koloron de adjektivoj, kaj sentadis la pulsadon de verboj. Precipe li divenadis la interliniojn. Ia revelacio. Kiel se nun li efektive lernus, kio estas legado.

Je la fino de siaj tagoj, je la malfortiĝo de siaj maljunulaj okuloj.


quarta-feira, 16 de abril de 2025

pai e mãe

PSV abr 2025

 

Se eu acreditasse no Demônio, com certeza atribuiria a ele a maldade que estão fazendo pela internet, a envolver crianças e adolescentes. São perversões repugnantes, cujo sentido desafia a razão mais robusta. Por que fazer isso com os pequenos?

Em muitos casos, ocorrem crimes horríveis e mortes cruéis. O mecanismo envolve uma espécie de hipnose, fantasias de horror e obsessão. Muitos jovens não têm estrutura mental para suportar a pressão (auto)destrutiva.

Não adianta botar a culpa no Coisa-Ruim. Essas coisas estão sendo feitas por gente, mesmo. Pessoas que estão no mundo, como se fossem normais. Talvez estejamos cruzando com tais monstros, por aí.

Queremos que o governo tome providências; que as escolas se posicionem;  que  a polícia aja. Está certo. Mas o mais eficiente seria investir numa instituição chamada “pai e mãe”. Só a influência amorosa e obstinada destas duas figuras pode ser mais poderosa que esse grande terror moderno.

Todos podemos conversar com as crianças e adolescentes sobre o sentido da vida. Mas as palavras dos pais têm uma força insuperável.

 

Patro kaj patrino

 

Se mi kredus la Demonon, mi certe atribuus al li la fiaĵon, kiun oni faras per interreto, trafantan infanojn kaj adoleskantojn. Ili estas abomenaj perversioj, kies senco defias plej fortikan racion. Kial fari tion al etuloj?

Multfoje okazas teruraj krimoj kaj kruelaj mortoj.  La meĥanismo uzas specon de  hipnozo, hororajn fantaziojn kaj obsedon. Multaj gejunuloj ne havas mensan strukturon por elporti la (mem)detruan premadon.

Ne utilas kulpigi la Satanon. Tiaj aferoj estas plenumataj ja de homoj. Homoj en la mondo, kvazaŭ normalaj.  Eble ni renkontas tiajn monstrojn, tie kaj tie. 

Ni volas, ke la registaro faru ion; ke lernejoj prenu sintenon; ke la polico agu. Certe. Sed plej efike estus investi je institucio nomata “patro kaj patrino”.  Nur la amoplena, obstina influo de ĉi tiuj du figuroj povas esti pli potenca ol tiu granda moderna teroro.

Ni ĉiuj povas interparoli kun infanoj kaj adoleskantoj pri la senco de la vivo. Sed la paroloj de gepatroj havas ian nesupereblan forton.


 

sábado, 29 de março de 2025

um homem de bem

PSV mar2025
 
 
 
 

Faleceu em Lorena/SP, neste mês de março de 2025, próximo ao Carnaval, o Dr. Caio de Almeida Jr.. Ninguém ficou sabendo: ele pediu a máxima discrição e dispensou flores e rezas.

Exerceu medicina com dignidade, por seis décadas. Fundou o Pronto-Socorro da Santa Casa  e atraía ao corpo clínico colegas que pudessem contribuir para um melhor atendimento à população. Iniciava suas visitas à enfermaria antes das seis da manhã. Austero, avesso a sentimentalismo barato, mantinha dois ídolos: o Trabalho e o Estudo. Era um moderno estóico, o médico mais estudioso que eu conheci.  

Era culto, leitor voraz e estimava citações, especialmente shakespearianas. “Não há ciência que mostre a alma de um homem pelos traços de seu rosto.”  Não tinha religião e se posicionava agnóstico. Mas se compadecia dos pobres. E tinha uma discreta admiração pelo Deus de Spinoza.

Foi meu amigo. Aprendi muito com ele e lhe tenho uma gratidão que nunca pude expressar. Guardo dele, entre muitos dizeres, um chiste que nunca hei de esquecer:

“Na vida, são necessárias duas coisas. Primeira: não esquente a cabeça com coisas pequenas. Segunda: tudo é pequeno.”

Dr. Caio, meu amigo, era um homem de bem.

 

Bona homo

 Forpasis en la brazila urbo Lorena, en ŝtato San Paŭlo, en ĉi tiu monato marto 2025, okaze de Karnavalo, D-ro Caio de Almeida Jr.. Neniu eksciis pri tio, siatempe: li petis maksimuman diskretecon kaj ne volis florojn kaj preĝojn.

Li laboris kiel medicinisto kun digno, dum ses jardekoj. Li fondis la Sukurejon de la hospitalo Sankta Domo kaj allogadis al ĝia skipo de klinikistoj kolegojn, kiuj povus kontribui al pli bona zorgado pri la sano de la loĝantaro. Kutime li komencis siajn vizitojn al la enhospitaligitaj pacientoj antaŭ la sesa matene. Severmora, ne ema al banala sentimentaleco, li kultivadis du idolojn: Laboron kaj Studadon. Li estis ia moderna stoikulo, la plej studema kuracisto, kiun mi iam konis.

Li estis klera, avida leganto kaj amanto de citaĵoj, aparte la ŝekspiraj. “Ne ekzistas scienco, kiu povas montri la animon de homo per la trajtoj de lia vizaĝo.” Li ne havis religion kaj sin tenis agnostikulo. Sed li kompatis la malriĉulojn. Kaj havis diskretan admiron pri la Dio de Spinoza.

Li estis mia amiko. Mi multon lernis de li, kaj havas al li dankemon, kiun mi neniam povis esprimi.  Mi konservas de li, inter multaj diraĵoj, ŝercon, kiun mi neniam forgesos:

“En la vivo, estas necesaj du aferoj: La unua: ne tro varmigu vian kapon pro etaj aferoj. La dua: ĉio estas eta.”

D-ro Caio, mia amiko, estis bona homo.

 
 
 

 

segunda-feira, 24 de março de 2025

como na vida

PSV mar2025
 
 

Leio, em paralelo, dois livros. Um deles me põe diante dos olhos uma prosa fluida, agradável, original, inesperada nas palavras e na construção das frases; propõe ideias surpreendentes em torno de fatos banais, e colore tudo com bom humor e  uma dose certeira de ironia. O outro é tosco, maculado por erros de grafia, lugares-comuns, rupturas penosas no fluxo do relato, e expressões afetadas e inadequadas ao contexto.

Ambos são relatos romanceados, interessantes, mas sem grande poder de absorver, só pela história, o entusiasmo do leitor. No entanto, leio o primeiro com gosto, e o segundo com sacrifício.

Este é um traço da literatura a que nem sempre se atenta: importa não só o quê se diz, mas como se diz. Como na vida.

 

same kiel en la vivo

 

Mi legas paralele du librojn. Unu el ili metas antaŭ miajn okulojn fluan prozon, agrablan, originalan, neatenditan laŭ vortoj kaj laŭ la konstruado de frazoj; ĝi proponas surprizajn ideojn pri banalaj faktoj, kaj ĉion kolorigas per bona humoro kaj ĝusta dozo da memironio. La alia estas kruda, makulita per misskriboj, banalaj esprimoj, penigaj rompoj en la fluado de la rakonto, kaj nenaturaj,   netaŭgaj esprimoj en la kunteksto.
Ambaŭ estas romanecaj rakontoj, interesaj, sed sen granda povo kapti, nur per la historio, la entuziasmon de la leganto. Tamen, la unuan mi legas kun plezuro, la duan kun sento de ofero.

Ĉi tiu estas trajto de literaturo, pri kiu oni ne ĉiam atentas: gravas ne nur tio, kion oni diras, sed ankaŭ kiel oni diras. Same kiel en la vivo.


segunda-feira, 17 de março de 2025

miniconto de relógio


PSV mar2025
 
 

Não sabia ler, quando o avô o levou para conhecer o relógio de sol. Era fascinante que aquela delgada sombra marcasse o tempo.

No início da adolescência, ganhou seu primeiro relógio de pulso, com belíssimos algarismos romanos e a responsabilidade de se dar corda toda noite, antes de dormir.

Poucos anos depois, foi substituído por um engenhoso modelo que recebia corda pelo simples movimento do braço. Bastava portá-lo com constância.

Quando do primeiro emprego, o relógio já era movido a bateria, e os algarismos, agora arábicos, piscavam luminosos numa telinha preta.

Depois vieram outros, desde arcaicos modelos de bolso até os moderníssimos, que lhe contavam os passos e as batidas do coração. E  foram todos entrando para sua coleção, que foi tomando ares de nostalgia.

Os anos se passaram, em todos os relógios do mundo. Um dia, numa loja de antiguidades, ele se enamorou de um velho cuco, ornado com belas esculturas de madeira à roda de uma pequena janela. O passarinho já não cantava, e o relógio já não marcava as horas.

Assim ficou decidido: aquele seria seu derradeiro e definitivo relógio. Fora do tempo.

 

 

mini-rakonto pri horloĝoj

 

Li ankoraŭ ne scipovis legi, kiam la avo lin kondukis ekkoni sun-horloĝon. Estis rave, ke tia maldika ombro montras la tempon.

Je la komenco de adoleskaĝo, li gajnis sian unuan brakhorloĝon, kun belegaj romiaj numeroj kaj la respondeco streĉi la risorton ĉiuvespere, antaŭ ol dormi.

Post kelkaj jaroj, ĉi tiu estis anstataŭigita per lerta modelo, kiu ricevis risortostreĉon per simpla movado de la brako. Sufiĉis porti ĝin konstante.

Okaze de la unua laborposteno, la horloĝo estis jam movata per baterio, kaj la numeroj, nun arabaj, lumis intermite sur nigra ekraneto.

Poste alvenis aliaj, de arkaikaj poŝ-modeloj ĝis la modernegaj, kiuj kalkulis liajn paŝojn kaj la batojn de lia koro. Kaj eniris ĉiuj en lian kolekton, kiu iom post iom alprenis aspekton de nostalgio.

Pasis jaroj, laŭ ĉiu horloĝoj en la mondo. Unu tagon, en vendejo de antikvaĵoj, li enamiĝis al malnova kukol-horloĝo, ornamita per belaj lignaj skulptaĵoj ĉirkaŭ eta fenestro. La birdeto jam ne kantis, kaj la horloĝo jam ne montris horojn.

Tiel estis fine decidite: tiu estos lia lasta, definitiva horloĝo. Ekster la tempo.


terça-feira, 4 de março de 2025

"Flow" - eloquência sem palavras


Flow - Ingresso.com

 

Fui assistir a “Flow”, na véspera da premiação do Oscar, quando todos vibrávamos pela vitória de “Ainda Estou Aqui” – este filme que orgulha os brasileiros. E fiquei encantado. “Flow” recebeu o prêmio de melhor animação, para orgulho dos 2 milhões de pessoas que habitam a Letônia, país de 64 mil km2 à beira do mar Báltico. Os letões falam letão.

Entrei no cinema com a informação de que veria um filme “dublado”. Foi a primeira curiosidade: não se pronuncia uma única palavra em todo o filme; apenas miados, latidos, piados, grunhidos. Os animais falam com seus gestos e posturas, maravilhosamente desenhados e eloquentes. Lembrei-me do famoso livro de Charles Darwin “A Expressão das Emoções no Homem e nos Animais”, de 1872. Somos animais, convém não esquecer.

“Flow” é lindo e envolvente. O gato preto de olhar dourado cativa o expectador, que segue de coração na mão suas peripécias no meio de uma grande enchente. Ela o arrasta a desafios terríveis. Quem nunca enfrentou a violência de uma grande enchente na vida?

A única chance é conviver. Por mais heterogêneo que seja, um grupo, movido a solidariedade e aceitação, é sempre melhor que o isolamento. Em comunidade, mesmo o sofrimento incompreensível se torna mais suportável. Existem dores e perdas que não se pode contornar.

A trajetória atribulada de “Flow” é a nossa própria trajetória.

Muito significativa, a última cena do filme mostra os animais/nós a olhar a própria imagem refletida na água. Eis o sentido da vida: que nos olhemos, e nos vejamos. 

 

 
 

 

“Flow” — elokvento sen vortoj

 

Mi spektis “Flow” en la tago antaŭ la Oscar-premiado, kiam ni ĉiuj fervoregis por la venko de “Mi Ankoraŭ Estas ĉi tie” — ĉi tiu filmo, kiu fierigas brazilanojn. Kaj mi raviĝis. “Flow” ricevis la premion de plej bona animacio, por la fieriĝo de 2 milionoj da personoj, kiuj loĝas en Latvujo, lando de 64 mil km2 , ĉe la bordo de Balta Maro. Latvoj parolas la latvan lingvon.

Mi eniris la kinejon kun la informo, ke mi spektos “dublitan” filmon. Tio ĉi estis la unua kuriozaĵo: dum la tuta filmo oni ne eldiras eĉ unu solan vorton; nur sonas miaŭoj, bojoj, pepoj, blekoj. La bestoj parolas per siaj gestoj kaj korpsintenoj, mirinde desegnitaj kaj elokventaj. Mi ekmemoris la faman libron de Karlo Darwin “La Esprimo de Emocioj en Homoj kaj Bestoj”, de 1872. Ni estas animaloj, indas ne forgesi.

“Flow” estas belega kaj emociiga. La nigra kato kun oraj okuloj allogas la spektanton, kiu sekvas kun tremanta koro ĝiajn elturniĝojn meze de forta akvoinundo.  Ĝi puŝegas ĝin al teruraj defioj. Kiu neniam alfrontis la fortegon de granda inundo en sia vivo?

La sola ŝanco estas kunvivi. Eĉ se plej malhomogena, grupo movata per solidareco kaj akceptemo estas ĉiam pli bona ol izoleco. En komunumo, eĉ nekomprenebla sufero fariĝas pli elportebla. Ekzistas doloroj kaj perdoj, kiujn oni ne povas eviti. 

La tumulta vojirado de “Flow” estas nia propra vojirado.

Signifoplena, la lasta sceno de la filmo montras la bestojn / nin, rigardantajn sian propran figuron reflektitan sur la akvo. Jen estas la senco de la vivo: ke ni rigardu nin, kaj vidu nin. 

sexta-feira, 7 de fevereiro de 2025

calçada de nuvem

 
PSVfev2025
 

Calçada de nuvem,

de lua vestida,

ouviu no caminho

segredos da vida.

 

Então conheceu,

pairando de leve,

que a paz desejada

aos pés sempre esteve...

 

E a lua, sorrindo

sorriso de alvura,

foi junto com ela,

luzindo ternura.

 

 

En ŝuoj  el nubo,

per Luno vestita,

ŝi aŭdis  survoje

sekretojn, ravita.

 

Ŝi tiam eksciis,

dum ŝvebado,  lude,

ke paco revata

troviĝas apude...

 

Kaj Luno ridetis

ridetan parfumon,

kaj kun ŝi plu iris,

en arĝenta lumo.