Imperador D. Pedro II, em Petrópolis
Foto PSV - 2016
Por causa de
certas constrangedoras estripulias de homens públicos, tem vindo à tona o
conceito de “decoro”. Vejamos.
Quando uma
criança arteira belisca um colega na sala de aula, trata-se de uma travessura;
se um fiel solta sonora gargalhada no meio da missa, num momento de
recolhimento, trata-se de falta de compostura; certo palavreado e gestualidade
que todos conhecemos pode chegar à obscenidade; por fim, o simples comentário
infeliz se costuma chamar inconveniência.
Quando se
trata de falta de decoro?
A palavra,
em sua origem, significa “o que convém”, é bonito, é ornamental. Está também na
origem do termo “decoração”. O decoro enfeita aquele que o usa no momento
adequado. A falta dele, como as mães costumam dizer aos filhos, é uma “feiúra”.
O decoro é uma espécie de elegância, como um terno bem cortado, o colar no colo
da rainha, a palavra do jurisconsulto.
Mas há
momentos em que o decoro, levado ao extremo, reprime e sufoca a natureza
humana. No belíssimo romance “Os Vestígios do Dia”, do nipo-inglês Kazuo
Ishiguro, de 1989, o Sr. Stevens, mordomo de nobre castelo, faz interessante
explanação sobre o que ele considera o elemento mais importante para
o perfeito desempenho de sua profissão: a dignidade. Fala com tal fervor que o
leitor se convence. No entanto, quando lhe morre o pai, ele não se permite
comparecer ao leito do falecido sequer para lhe fechar os olhos, porque seria
indigno interromper, ainda que por um instante, o serviço aos importantes
convivas que naquele momento se reuniam no castelo. E seu rosto não pode trair
qualquer emoção. Em nome da dignidade.
A falta de
decoro é uma espécie de escândalo, e no entanto, como diz o Evangelho, às vezes
o escândalo é necessário. Diógenes escandalizava Atenas ao rolar seu barril
pela cidade e procurar um “homem” com a lanterna acesa, em pleno dia. Os
impressionistas escandalizaram o mundo com sua pintura sensorial e arrojada, e
revolucionaram a arte. Os modernistas aprofundaram o escândalo, abrindo ampla
janela para a concepção da própria arte. Drummond chocou puristas, ao versejar
uma pedra no meio do caminho; depois virou o santo da poesia brasileira. Ai de
nós se essas pessoas tivessem reprimido a sua “falta de decoro”!
Chegamos
então a um ponto delicado: quando se tem o direito de quebrar o decoro? e quando esse direito nos é completamente
vedado?
Fique o
leitor com seus botões, que não serei eu a pretender clarear de todo a questão.
Arrisco apenas um modesto comentário. Quando se ocupa um cargo público, quando
se é investido de representante da vontade popular, quando se personifica uma
nação e todo um povo, já não se pode mais ser dono de si. Fica vedado o direito
à liberdade de ser extravagante, que às vezes assiste ao homem comum.
Nesse caso,
todo decoro é pouco.
PRI DIGNO
Pro iaj iom hontigaj petolaĵoj de gravaj aŭtoritatuloj, oni lastatempe konsideras la koncepton de “digno”. Ni
vidu.
Kiam malbonkonduta infano pinĉas kolegon
en klaso, temas pri petolaĵo; se fidelulo sonigas laŭtan ridegon meze de meso,
en momento de enmemiĝo, temas pri miskonduto; certa vulgara vortumado kaj
gestumado, kiun ni ĉiuj konas, eble atingas la limon de maldecaĵo; fine,
simplan neindan komenton oni kutimas nomi nekonvenaĵo.
Kiam temas pri manko de digno?
En la portugala lingvo (kaj aliaj
lingvoj), oni uzas la vorton “decoro”, kiu origine signifas “konvena”, “bela”,
“ornama”. Ĝi havas la saman originon de la vorto “dekoracio”. “Decoro” ornamas
tiun, kiu uzas ĝin en la ĝusta momento. Manko de ĝi, kiel patrinoj kutimas diri
al siaj idoj, estas “malbelaĵo”. “Decoro” estas speco de eleganteco, kiel fajna
vesto, kolĉeno ĉirkaŭ la kolo de reĝino, parolo de juristo. (Ankaŭ en Esperanto
ekzistas la vorto “dekoro”, sed nur en la senco de “dekoracio”, ornamo. Mi
proponas, ke oni rajtu uzi ankaŭ la esprimon “persona dekoro”, en la senco de
“persona digno”, en la sama metafora maniero.)
Sed ekzistas momentoj, kiam digno, en ekstremaj
situacioj, subpremas kaj sufokas la homan naturon. En la belega romano “The
Remains of the Day”, de la japan-angla Kazuo Ishiguro, publikita en 1989, S-ro
Stevens, ĉefservisto en nobela kastelo, faras interesan argumentadon pri tio,
kion li konsideras la plej grava elemento por perfekta plenumado de sia
profesio: digno. Li parolas kun tia fervoro, ke la leganto konvinkiĝas. Tamen,
kiam mortas lia patro, li ne permesas al si alveni ĉe la lito de la forpasinto
almenaŭ por fermi liajn okulojn, ĉar estus nedigne interrompi, eĉ se dum nur
unu momento, la servadon al gravaj gastoj, kiuj tiam kunsidis en la kastelo.
Kaj lia mieno ne rajtis montri ian ajn emocion. Ĉio je la nomo de digno.
Manko de dekor-digno estas speco de
skandalo, kaj tamen, kiel diras la Evangelio, skandalo foje estas necesa.
Diogeno skandalis Atenon, kiam li rulis sian barelon tra la urbo kaj serĉadis
“homon” per lumanta lampo, en plena tago. Impresionistoj skandalis la mondon
per sia sensa, aŭdaca pentrado, kaj revoluciis arton. La modernistoj
profundigis la skandalon, malfermante larĝan fenestron al la koncepto de arto
mem. Drummond* ŝokis puristojn, kiam li versumis pri ŝtono sur la vojo;
poste li fariĝis sanktulo de la brazila poezio. Ve al ni, se tiuj homoj
subpremus sian “mankon de dekor-digno”!
Ni do alvenis al delikata punkto: kiam
oni rajtas rompi la dignon? kaj kiam tiu rajto estas al ni komplete
malpermesata?
La leganto restu kun sia cerbumado, ĉar
mi ne pretendas klarigi ĉion, ĉi-rilate. Mi apenaŭ riskas fari modestan komenton.
Kiam iu persono okupas publikan postenon, kiam li sin tenas kiel reprezentanto
de la popola volo, kiam li personigas tutan nacion kaj tutan popolon, tiam li
jam ne rajtas esti posedanto de si mem. Estas malpermesata la rajto al la
libereco de ekstravaganco, kiun foje ĝuas ordinara homo.
En tia okazo, ju pli granda digno, des
pli bone.
* Carlos Drummond de Andrade (1902-1987):
brazila poeto, kies plej fama poemo,
en la komenco de la modernisma movado, tekstis:
“Estis ŝtono meze de l´vojo, meze de l´vojo estis ŝtono (...)”
